R e g i o

Luxemburg

Op weg naar de Zuid-Europese vakantiebestemming is Luxemburg, mede vanwege de aanlokkelijke brandstofprijzen, voor menigeen een vaste tussenstop. Maar het is er ook prettig voetbalnostalgie tanken. Met name bij voormalig Europacup I-sufferdje Jeunesse d'Esch...

Zondag 16 september 2018 begint in alle vroegte, nog voordat de zon zich ermee kan bemoeien. Een reis van 400 kilometer naar het bekende onbekende. Naar een zitplaats op een eretribune van het 'Field of Dreams'. Naar een zitkussentje met daarop de tekst 'Kichechef - Miwwel a méi...'.
In feite begon die zondag trouwens al een paar maanden eerder. Op de terugweg van een korte vakantie in Spanje balanceerden we een tijdje op de grens van Frankrijk en Luxemburg. Om de aangekondigde drukte rond de gelijknamige hoofdstad te mijden, doken we een glooiend niemandsland in, net onder Luxemburg. Laat dat maar over aan de man die het, met het grote Michelin-boek op schoot, altijd beter denkt te weten dan de daartoe aangeschafte navigatie.
Aan die omweg verscheen plotseling een bord dat de richting naar het plaatsje Esch wees. Voordat de bestuurster doordrongen was van de historische noodzaak van deze afslag, had ze België al bereikt. Met hoongelach werd er gereageerd op het verzoek om om te keren.

Luxemburg

Luxemburg

Vliegveld: Aéroport de Luxembourg
Plaats: Luxemburg
IATA code: LUX
www.lux-airport.lu

Timezone
De timezone van Luxemburg is Europe/Luxembourg.

Betaalmiddel
In Luxemburg is de officiële munteenheid de Euro. Valutacode EUR.

Landnummer
Het landnummer is het nummer dat je gebruikt voor internationale telefoongesprekken. Om vanuit Nederland een telefoonnummer in Luxemburg te bellen of sms’en toets je voor het telefoonnummer +352 of 00352.

SINTERKLAASGESCHENK


Zijn we meteen aanbeland bij de werkelijke oorsprong van zondag 16 september 2018: de historische noodzaak van die afslag. Een halve eeuw geleden verscheen Europa Cup '55-'68, een naslagwerk over de ontstaansgeschiedenis van wat nu Champions League heet. "Geïllustreerd met vele voetbalfoto's en karikaturen van Dik Bruynesteyn", staat op de eerste bladzijde geschreven.
Een vergeeld briefje in dat boek herinnert eraan dat Europa Cup '55-'68 een sinterklaasgeschenk was. "Dit boek voor deze voetbalheld kostte de Sint nog vrij veel geld." Geschreven door een broer die zich tijdens Sinterklaas ontpopte als een ijzersterke puntdichter.
Het boek heeft sindsdien alle verhuizingen overleefd, van de ene naar de andere jongenskamer, als een herinnering aan exotische tijden. Tot aan 1968 speelde het Nederlandse voetbal allesbehalve een hoofdrol en was de Europa Cup niets meer dan een fata morgana, gezien vanuit de jongenskamer.
Op pagina 53 schrijft Hans Molenaar: "Tegenstander van Real Madrid was het arme Luxemburgse Jeunesse d'Esch dat in Madrid op 21 oktober 1959 met 7-0 van het veld werd gespeeld door een miljoenenformatie van de kampioensploeg." Ferenc Puskás scoorde in die wedstrijd drie keer en Alfredo di Stéfano twee keer.
Ook nu nog leest Europa Cup '55-'68 als een primaire ontdekkingsreis door Europa en ook nu nog ligt de grootste verlokking besloten in die schitterende clubnaam Jeunesse d'Esch. Eerst dat elegante Frans, daarna die on-Franse plaatsnaam. Die goeie ouwe Bosatlas moest eraan te pas komen om Esch in Luxemburg te situeren.
Van die magische naam Jeunesse d'Esch werd voetbal vanzelf buitenaards van kwaliteit en het voetbalveld een hemels vergezicht van krijtlijnen in glooiend groen. Doordat Jeunesse d'Esch vaker wel dan niet landskampioen van Luxemburg was, werd de club bijna vertrouwd. Weinig Europa Cups gingen in de jaren zestig en zeventig voorbij zonder de jeugd van Esch. Dat het elke keer in de eerste ronde voorbij was, deed er om onduidelijke redenen toe. Kort na terugkeer van die vakantie in Spanje belden ze van de laatste werkkring. Het afscheidsfeestje was aanstaande. Of ze me ergens blij mee konden maken. Jazeker, dat konden ze. Heel erg blij zelfs.

GEPLUNDERDE SCHATKIST

Esch ligt diepen het zuiden van Luxemburg en mag zich, met slechts 30.000 inwoners, de tweede stad van het land noemen. Goedkope brandstof moet tegenwoordig de grootste aantrekkingskracht op Esch hebben. Een benzinestation op Rue d'Audun heeft amper genoeg aan zijn dertig oplaadpunten. Audun is de aangrenzende gemeente, maar die spreekwoordelijke grens is tevens de landsgrens tussen Luxemburg en Frankrijk. Het Esso-station heet Terres Rouges, naar een fenomenaal fabrieksterrein uit vervlogen dagen. Aan het begin van de avond zullen de gescheurde daken als een reusachtig skelet tegen de ondergaande zon afsteken.
Het idee van Luxemburg als luilekkerland is ver weg in Esch. De vondst en verwerking van ijzererts heeft Esch-sur-Alzette eerst groot gemaakt en vervolgens achtergelaten als een geplunderde schatkist. Alleen de staalverwerking levert nog enige werkgelegenheid op, maar de grondstof wordt tegenwoordig op goedkopere locaties gewonnen.
Esch is een behoorlijk suffe bedoeling wanneer ik een paar uur voor De Aftrap de 400 kilometer heb afgelegd. De stad gaat prat op de langste winkelpromenade van het land en dat is geen aanbeveling voor een vroege zondagmiddag. De gedroomde idylle van krijtlijnen zal dus verderop schuilgaan in glooiend groen. Op weg naar het 'Field of Dreams' halt gehouden in café Op der Grenz, net over het spoor, in een buurtje dat druipt van Waalse uitzichtloosheid. Vroeger moest Esch een centrum van striptease zijn geweest, getuige halfvergane verlokkingen op de etalageruiten.
De 57-jarige Roger Locatelli, een gedrongen kerel die in de jaren tachtig net tekortschoot voor het eerste elftal, heeft begin dit jaar een droom bewaarheid met dit café aan de Rue J.P. Bausch. Op der Grenz, het Lëtzebuergesch behoefte geen vertaling, is het supporterslokaal van Jeunesse d'Esch. De wanden hangen vol met foto's uit een roemrucht verleden. "Dit café is mijn manier om duidelijk te maken dat Jeunesse de grootste club van Luxemburg blijft", zegt Locatelli. Een uitspraak die boekdelen spreekt.
Het interieur is zoveel mogelijk uitgevoerd in zwart en wit. Dat zijn de clubkleuren, net als die van Juventus in verticale banen uitgevoerd op het shirt. De overeenkomst laat zich verklaren uit een groep van Italiaanse mijnwerkers, die in 1907 betrokken was bij de oprichting van Jeunesse d'Esch. De volgende dag zal men in de Luxemburgse kranten lezen dat de spelers van Jeunesse door het leven gaan als 'bianconeri' en de club zelf als 'De oude dame', allemaal afgeleid van het grote voorbeeld uit Turijn.
111 jaar later noemt Jeunesse zich nog altijd een volksclub. Daarmee wordt ook het contrast aangezet met de plaatselijke rivaal Fola Esch, dat de hogere klasse van Esch schijnt te bedienen. In het seizoen 2017-2018 eindigde Fola boven Jeunesse, een onverteerbare schande die de grootste club van Luxemburg snel moest uitwissen.

"WABLIEF?"

Het Stade de la Frontière ligt aan het eind van de Rue J.P. Bausch, waar Esch een buitenwijk is geworden en de natuur langzaam maar zeker de overhand krijgt. Het stadion grenst aan het Gaalgebierg, een heuvel die rijk was aan ijzererts. Maar van glooiend groen is allang meer sprake meer. Blootgewoelde aarde, rood van de roest, zal straks het decor vormen voor de wedstrijd tegen Victoria Rosport. Terwijl de tegenstander het 'Field of Dreams' verkent, rijzen de eerst twijfels. Wat had ik gedacht 400 kilometer verderop te vinden? Buitenaards voetbal? Glooiend groen? Had Jeunesse d'Esch niet gewoon een mooie herinnering moeten blijven?
"En daar woonde Spitz Kohn." Guy Guth, de gids deze middag, wijst naar een huizenrij tussen het Gaalgebierg en Stade de la Frontière. In de woning helemaal rechts werd 85 jaar geleden Antoine 'Spitz' Kohn geboren. Hij speelde zijn eerste voetbalwedstrijden voor Jeunesse d'Esch, om later een Nederlandse beroemdheid te worden als trainer van FC Twente en Ajax.
Guy Guth is een bedrijvige man, met zo'n uitgestreken gezicht dat vroeger een vast element vormde in Engelse tv-komedies. Een uur voor aanvang leidt hij me door de prozaïsche catacomben van een voetbalstadion, langs de kleedkamers van gastheer en gast.
De sfeer is ongedwongen. Er wordt met Franse hoffelijkheid handjes geschud. De voertalen zijn Frans en Duits. Onderling wordt Lëtzebuergesch gesproken in de geruststellende wetenschap dat het ook onderling blijft. Als Guy Guth, het bestuurlijk manusje-van-alles bij Jeunesse, me niet verstaat, zegt hij: "Wablief?" Zijn moeder komt oorspronkelijk uit het Limburgse Brunssum en heeft hem het Nederlands machtig gemaakt.

Vergraste staantribune

Voor de liefhebber van halfvergane retrostadions is Thillenberg een absolute aanrader. Dit voormalig onderkomen van de hoofdmacht van FC Differdange 03, bedwinger van FC Utrecht in de voorronde van de Europa League in het seizoen 2003-2004, ligt geweldig in de bossen. Gras tiert welig over de stenen staantribune, verf bladdert van de rode en zwarte steunhekjes af, in de kozijnen van de kantine hangen slechts glasscherven, leidingen zijn verroest en achter het doel staat een verdwaalde klapstoel. Met enig geluk speelt er nog een jeugdteam van Differdange een potje aan de Rue de l'Hôpital.

Local legend

René Hoffmann

Twintig jaar eerste doelman bij Jeunesse d'Esch. Maakte als zeventienjarige in 1959 zijn debuut in de beroemde uitwedstrijd tegen Real Madrid. Ondanks zeven tegentreffers wilde Real hem graag een halfjaar op proef. 'De Koninklijke' nodigde de doelman en zijn ouders uit, maar vader Hoffmann wees het aanbod van de hand. René had net een vaste betrekking in de staalfabriek en het zou stom zijn die zekerheid op te geven voor een ongewisse toekomst in het voetbal. Was later nog op proef bij FC Twente op voorspraak van oud-clubgenoot Kohn, maar in Enschede werd de voorkeur gegeven aan Piet Schrijvers.

FAMEUZE RECHTERHANDEN


We houden halt bij ingelijste herinneringen aan de  muur. Het zijn foto's en verslagen van wedstrijden tegen Liverpool, gespeeld in 1973. Beter hebben "the little steelworkers", zoals de Engelse kranten bewonderend schreven, niet gepresteerd in de eerste ronde van de Europa Cup. In het volgepakte Stade de la Frontière (7.000 toeschouwers volgens Guth) hield Jeunesse de wereldberoemde gasten op 1-1. De return leverde Liverpool een schamele 2-0 overwinning op.
René Hoffmann vertelt dat Bill Shankly, de beroemde manager van Liverpool, na afloop van de 1-1 zijn spelers meetroonde naar de kleedkamer van Jeunesse. Ze moesten hun tegenstanders nog maar eens goed in de ogen kijken. Hoffmann: "Een paar van ons moesten na die wedstrijd meteen de nachtdienst in."
De 76-jarige René Hoffmann moet de grootste voetbalheld zijn die Esch heeft voortgebracht. Zijn vader dwarsboomde een stage bij Real Madrid (zie het 'Local legend' kader). Hoffmann vertelt het zestig jaar later met de berusting van een man die weet hoe zulke dingen kunnen gaan. Tegenwoordig brengt hij die wetenschap over aan de Luxemburgse internationals, van wie hij de teammanager is. 
Jan Guth, zoon van Guy én clubfotograaf van Jeunesse, zet ons samen op de foto, die een paart dagen later de voorpagina van de clubsite siert. René Hoffmann staat er solide op, wijdbeens en zijn handen achter zijn rug gevouwen, alsof de beide volksliederen worden gespeeld.
Als aanvoerder mocht hij in de Europese wedstrijden fameuze rechterhanden schudden. De meeste fameuze? "Dat was die van Franz Beckenbauer."
In supporterscafé Op der Grenz hangt de elftalfoto die voor aanvang vande uitwedstrijd in het Olympisch Stadion van München werd gemaakt. Daarop elf ernstig kijkende mannen die op 1 oktober 1975 werkelijk van plan zijn er het beste van te maken.
Aan de vooravond van het duel had Bayern de tegenstanders uit Luxemburg een verkennende training geweigerd in het stadion. "Toen hebben we maar een partijtje gedaan op een weiland bij het hotel. Wel eerste de koeien moeten wegjagen,  want die zagen er net zo uit als wij." Omdat hij niet helemaal zeker is dat het grapje de taalbarrière slecht, lacht René Hoffmann zo aanstekelijk mogelijk.

ZITKUSSENTJE


Om vier 's middags begint Jeunesse d'Esch als koploper in de BGL Ligue aan het duel tegen Viktoria Rosport. De competitie is nog pril, slechts vier wedstrijden zijn er gespeeld. Maar Jeunesse heeft als enige nog geen punt verspeeld. De tegenstander staat met een gelijkspel en drie nederlagen onderin. Toch is Guy Guth er allerminst gerust op. Hij voorziet een botsing van stijlen en de ervaring heeft hem geleerd dat de thuisclub het daar altijd moeilijk mee heeft.
Viktoria Rosport speelt volgens hem Duits voetbal: krachtig en compact. Dat heeft te maken met de geografische ligging en de smeltkroes die Luxemburg is. Rosport is een gemeente in het noordoosten van Luxemburg, vlakbij de grens met Duitsland. Het elftal bestaat voor de helft uit Duitse krachten.
Om dezelfde reden zoekt Jeunesse d'Esch juist versterking in het naburige Frankrijk, waardoor de nadruk eerder ligt op technisch voetbal. De beste buitenlanders kunnen, inclusief premies en een bescheiden levensstijl, van het voetbal leven. Van het elftal dat Jeunesse vandaag op de been brengt, komen vier spelers voort uit de eigen jeugdopleiding.
Nog geen duizend anderen hebben de moeite genomen naar het stadion bij de grens met Frankrijk te komen. Schuin tegenover ons zit de "alcoholische afdeling", zoals Guth de harde kern noemt. We zitten naast elkaar op de viptribune, ieder op een eigen zitkussentje met de tekst 'Kichechef - Miwwel a méi...'. Voor ons zit minister van Financiën Pierre Gramegna. Zijn uitbundige krullenkop zal ons het zicht op de wedstrijd enigszins ontnemen.
Parlementaire verkiezingen zijn in Luxemburg aanstaande en de minister heeft zich zichtbaar voorgenomen mee te leven. De twee ploegen maken het hem echter niet gemakkelijk. Rosport geeft weinig ruimte weg en Jeunesse mist op de essentiële momenten de technische vaardigheden om die ruimte te creëren.
Het gaat zoals het zo vaak gaat in dit soort wedstrijden. Bij de eerste de beste tegenaanval komt Viktoria Rosport volstrekt ten onrechte op voorsprong. Naast mij windt Guy Guth zich enorm op en roept "Fatfalstdou?!" (of zoiets) naar een middenvelder die onnauwkeurig is in het samenspel.

Local legend

Antoine 'Spitz' Kohn

Dankte zijn bijnaam 'Spitz' aan de vorm van zijn neus en zijn spreekwoordelijke neus voor doelpunten. Kwam in 1933 ter wereld met uitzicht op het veld van Jeunesse d'Esch en verdiende met zijn talloze doelpunten voor die club in 1954 een transfer naar Karlsruher SC. De Duitse bondscoach wilde hem er graag bij hebben, maar Kohn bleef Luxemburger. Later succesvol als voetballer en trainer bij FC Twente. Tot op hoge leeftijd was de in 2012 overleden Spitz Kohn actief in het voetbal, onder meer als trainer van Ajax. geregeld kwam hij nog een kijkje nemen bij wedstrijden van Jeunesse d'Esch.

VOETBALFETISJISTENMUSEUM

De rust is het hoogtepunt van de wedstrijd. De bestuurskamer blijkt een museum voor voetbalfetisjisten op leeftijd. Twee wanden vol met schitterende herinneringen aan Europees voetbal. Het bestuur van Liverpool schonk een pracht van een sigarendoos als herinnering aan de duels in 1973. Het Poolse Górnik Zabrze liet een bronzen mijnwerker achter na het tweeluik in 1988. En Spartak Moskou deed dat acht jaar eerder met een grote clubvaan waarop Lenin de boel staat op te zwepen.
Het laatste blijk van bestuurlijke sportiviteit is een vaantje van St. Patrick's Athletic, dat twee jaar geleden te sterk was in het voorgeborchte van de Europa League. In eigen land is de grootste club van Luxemburg zijn natuurlijk leiderschap al een paar jaar kwijt aan F91 Diddeleng, zoals de club in het Lëtzebuergesch heet.
Een kwarteeuw geleden besloot een aantal voetbalclubs uit het naburige Dudelange de handen ineen te slaan. Vastgoedondernemer Flavio Becca besloot die samenwerking te belonen met een voor Luxemburgse begrippen ongekende sponsoring. Met dat geld kon F91 Dudelange, de meer internationale benaming van de club, een vers elftal uit de grond stampen. Becca, oorspronkelijk metselaar vakberoep, is inzet buitenland vooral bekend vanwege zijn tijdelijke bemoeienissen met wielrennen. In 2011 formeerde hij een wielerploeg onder de naam Leopard rond Fabian Cancellara en de Luxemburgse broers Schleck, met wie hij bevriend was. De jongste, Andy Schleck, gold in die tijd als kandidaat-winnaar van de Tour de France. Becca verloor zijn interesse in het wielrennen echter al na één seizoen en nu kan F91 Dudelange met zijn geld de nationale voetbalverhoudingen op hun kop zetten. Voor het eerste slaagde een Luxemburgse club er in de groepsfase van de Europa League te bereiken.
Zoals het ouderwetse volksclubs betaamt, wordt bij Jeunesse d'Esch met behoorlijk wat dedain gesproken over het tijdelijke geluk van zo'n opportunistische geldschieter. Guy Guth zou niet graag zien dat ze zich in Esch uitleveren aan een type als Flavio Becca. Dan liever het bescheiden draagvlak van keukenleverancier Kichechef en shirtsponsor La Belle Étoile, een winkelcentrum in het naburige Bertrange.

BIER IN EEN BOUWKEET

Na rust laat ik het zitkussentje voor wat het is en dwaal rond het veld. Dat kan doordat het Stade de la Frontière alleen tribunes aan de lange zijden heeft. Bij de alcoholische afdeling drink ik een biertje, dat wordt getapt in een bouwkeet die 'Verlängerung' heet. Achter de doelen wordt op reclameborden geleund, alsof het de eerste de beste amateurwedstrijd betreft. Een oude man zegt dat het vroeger beter was.
We zien dat spits Antonio Luisi, een aanvaller die tekortschoot bij F91 Dudelange, halverwege de tweede helft uit een hoekschop de gelijkmaker voor zijn rekening neemt. Jeunesse dringt aan, raakt ook nog een paal, maar is vooral machteloos. Ik ben net terug in de alcoholische afdeling wanneer de wedstrijd eindigt in een gelijkspel en de spelers onze kant op komen om met applaus te danken voor de genoten steun. Het is allemaal net echt en toch ook weer niet.
Na afloop krijgen minister Gramegna en ik een vippakket mee naar huis. Daarin een zwart-witte koffiemok waarop de hashtag #allezmaer staat. Dat schijnt zoiets als 'hup ons' te betekenen en is nu, 400 kilometer van Esch, een trofee in de buffetkast.
Maar het clubvaantje roept een alarmerende vraag op. Daarop staat mijn droomclub vermeld als Jeunesse Esch, dus zonder dat essentiële d-apostrof. Daarmee gaat een hoop van de magie verloren en is het, met terugwerkende kracht, zelfs vraag of mijn fantasie in 1968 op hol geslagen zou zijn.
Die alarmerende vraag gaat in een e-mail richting Esch en het geruststellende antwoord laat niet lang op zich wachten. Volgens Guy Guth is dat een vergissing geweest. "De officiële naam is nog altijd A.S. Jeunesse d'Esch." En verder vraagt hij of we elkaar gauw weer eens zien in het Stade de la Frontière.

Kastelen & MTB'en

Buiten potjes van Jeunesse, Differdange of Dudelange bekijken, kun je je lol op in Luxemburg. Burcht Vianden is een fenomenaal kasteel dat een paar eeuwen in het bezit was van de Oranjes, vooral de ridderzaal met glas-in-lood ramen is fraai. De 42 kilometer lange Route du Vin voert langs wijnmusea en gastvrije wijndomeinen als Caves du Sud en Cep D'Or. Zeker even aandoen: de Kazematten, een ondergronds doolhof. En vergeet je mountainbike niet, want Luxemburg is een waar MTB-walhalla. Om over de spectaculaire kanoriviertjes nog maar te zwijgen.

Gouden tip

Bart Vlietstra

"Rijd altijd naar het zuiden via Luik. Daar huist Standard, de meest noordelijke Zuid-Europese club. 'Ici, c'est l'enfer', ofwel 'Hier is de hel', predikt de Hell Side, die het oude Sclessin opfokt tot een duivelspaleis. Oren, ogen en maag moeten ergens tegen bestand zijn. Begin 2015 rolde er voor klassieker Standard-Anderlecht een immens spandoek over de hoofden, met daarop een beul met et afgehakte hoofd van oud-Standard-speler en toenmalig Anderlecht-speler Defour erop. Ik bedoel maar."

Vrienden van VanBastisch